The Welsh Language

(You can find this blog translated into English below)

Dros y canrifoedd mae miloedd ar filoedd wedi dringo ein heicon cenedlaethol, Yr Wyddfa, ar Ddydd Gŵyl Dewi, wrth i’r gwanwyn cynnar gyrraedd a’r dyddiau‘n ymestyn yn araf bach. Pan allwn ni gyd unwaith eto adael ein cartrefi i ymgasglu, bydd mynd am dro i Eryri yn sicr yn uchel ar y rhestr o weithgareddau i mi.

Yn ôl y sôn, y lle gorau i weld Yr Wyddfa yw nid wrth droed y mynydd ei hun ond o Lynnoedd Mymbyr rhwng Capel Curig a Phen-y-Gwryd. O’r fan honno gellir gweld Yr Wyddfa y ei chyd-destun arbennig. Yn wir, mae perspectif yn dangos y llun (a’r llyn) yn eu cyfanrwydd. Dim ond o bellter mae’n bosib gweld y berthynas rhwng popeth. Mae perspectif yn bwysig yn ein bywydau hefyd; y gallu i weld y pethau pwysig a’r berthynas rhyngddynt.

Gan fy mod wedi gweithio y tu hwnt i Glawdd Offa ers dwy flynedd bellach, rwyf wedi dod i asesu dyletswyddau gwasanaethau cyhoeddus ynghylch yr iaith Gymraeg trwy berspectif newydd. Mae’r pellter llythrennol a throsiadol o Gymru wedi helpu i mi weld y cyd-destun ehangach; sef bod angen gwneud llawer mwy i hybu defnydd o’r iaith gan ein gwasanaethau cyhoeddus.

Gan fy mod wedi gweithio yn y gorffennol ar y lefel uchaf yng ngwasanaeth cyhoeddus yng Nghymru, mae’n wir fy mod efallai wedi bod yn rhan o’r broblem yn hytrach na rhan o’r ateb. Tra roeddwn yn gwasanaethu yng Nghymru fel heddwas, roedd hi’n rhy hawdd i roi ffocws ar fy nyletswyddau cyfreithiol o ddydd y ddydd ac i anghofio am ddyletswydd foesol i hybu’r iaith yn ehangach.

Mae dyletswyddau cyfreithiol a chyffredinol yr heddlu yn cynnwys – ymhlith sawl peth arall – ymateb i argyfyngau yn y gymuned, cynnig gwasanaeth ar y ffôn, a phlismona bro. Er bod yna ddyletswyddau cyfreithiol o ran yr iaith Gymraeg – yr opsiwn i siarad â heddwas yn Gymraeg, er enghraifft – roedd hi’n llawer rhy rhwydd i roi sylw i’r pethau sy’n mynnu ein sylw o ddydd i ddydd, gan anghofio am faterion hirdymor fel amser ymateb i alwad ffôn trwy gyfrwng yr iaith Gymraeg.

Deuoliaeth ffug yw credu mai dim ond argyfyngau heddiw sydd yn bwysig, a chynnig llai o sylw i’r pethau sydd yn ymddangos yn llai o flaenoriaeth – fel ateb y ffôn yn Gymraeg yn union fel y gwasanaeth Saesneg. Cofiwn gyngor enwog Dewi Sant i wneud ‘y pethau bychain’. Mae’n gwbl annerbyniol bod gwasanaeth cyfrwng Cymraeg yn aml yn eilradd i’r gwasanaeth cyfrwng Saesneg.

Mae’r angen statudol i gynnig gwasanaeth dwyieithog yn holl bwysig – ond yn fy marn i, mae’r angen moesol gwaelodol/sylfaenol hyd yn oed yn bwysicach. Mater cymharol hawdd yw mesur yr amser i ateb galwad trwy gyfrwng y Gymraeg. Ond mater mwy o lawer yw bod teulu yn cael derbyn newyddion drwg er enghraifft, trwy gyfrwng eu mamiaith. Neu bod gan unigolyn yr hawl i fynegu  safbwynt neu gŵyn mewn datganiad yn Gymraeg.

Mae brwdfrydedd amlwg heddweision a staff o ran dysgu Cymraeg yn fater o falchder mawr ac yn bwysig tu hwnt. Dylid sicrhau bod systemau mewn grym i’w cefnogi. Ar yr un pryd, mewn sefyllfa sensitif fel marwolaeth teuluol mae angen heddwas sydd yn rhugl. Mae’r effaith ar deulu yn aruthrol bwysig. Nid wyf yn cofio geiriau’r gweinidog, y Parchg Emlyn Dole, yng Nghwm Gwendraeth ar fore angladd fy mamgu yn 2019, ond fe gofiaf yn glir mai gweddi yn Gymraeg ag adroddodd ar yr aelwyd, ac roedd hynny o’r pwys mwyaf i’r teulu, ac yn hollol naturiol i ni. Nid braint neu hap yw hyn – ond hawl sylfaenol a ffordd o fyw.

Nid yw sgiliau felly yn cael eu mesur mewn asesiad o berfformiad gan yr heddlu. Y ffaith yw y dylai’r Gymraeg fod yn rhan annatod o’r gwasanaeth, ac nid rhywbeth ychwanegol y dylai pobl fod yn ddiolchar amdano. Mae’n hawl hanfodol.

Mae’r ffaith bod siaradwyr Cymraeg yn aml – am nifer o wahanol resymau, o frys i ddiffyg ymwybyddiaeth – yn fodlon derbyn gwasanaeth yn Saesneg yn hytrach nag yn Gymraeg yn golygu bod gwasanaethau cyhoeddus yn aml yn gallu hawlio nad oes galw digonol am wasanaeth Cymraeg. Ond dyletswydd y gwasanaethau yw bod yn barod pob amser i gyfarch ac ymateb yn Gymraeg, yn hytrach na chymryd yn ganiataol y bydd siaradwyr Cymraeg yn fodlon derbyn gwasanaeth yn Saesneg.

Mae’r angen i gynnig gwasanaeth yn Gymraeg yn golygu bod angen amodau boddhaol yn y man gwaith. Dylai siaradwyr Cymraeg allu defnyddio’r iaith yn ddidrafferth a heb ragfarn.

Yn ein swyddfeydd, mae canolbwyntio ar gost gwersi Cymraeg i staff, neu ar gost offer cyfieithu, yn awgrymu bod mesur y gallu i siarad Cymraeg yn fater ariannol yn unig. Mae’n bwysiach bod sefydliadau cyhoeddus yn dangos y ffordd, gan sicrhau’r hawl diamod i ddefnyddio offer cyfieithu, a dangos parch i’r sawl sy’n dymuno defnyddio’r iaith yn fewnol. Dim ond trwy wneud hynny y gallwn hybu dealltwriaeth lawn o blismona dwyieithog yn ein cymunedau.

Nod Llywodraeth Cymru yw cael miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Mae’r polisi yn un teilwng ond rhaid sylweddoli nad ar waith papur y cyflawnir y bwriad hwnnw. Rhaid i sefydliadau dderbyn yr her i hyrwyddo’r iaith – nid oherwydd bod deddfwriaeth yn eu gorfodi – ond oherwydd bod dyletswydd foesol arnom i wneud mwy.

Er mwyn gwella ansawdd y gwasanaeth Cymraeg mae’n rhaid sicrhau bod mwy o siaradwyr Cymraeg yn cael eu cyflogi yn y lle cyntaf, bod gwersi Cymraeg ar gael yn hawdd i ddysgwyr mewnol, bod gwersi gloywi iaith ar gael, ac yn holl bwysig, dealltwriaeth ymhlith staff o anghenion ieithyddol y gymuned, a’r effaith bositif a ddaw o siarad yn Gymraeg gyda’r sawl sy’n dymuno gwneud hynny.

Efallai y cawn weld ein gilydd cyn hir ger Llynnoedd Mymbyr am sgwrs ar berspectif – yn iaith eich dewis!

Dydd Gŵyl Dewi hapus i chi – a chofiwch gadw yn ddiogel tan i bawb gael eu brechiad.

Richard

Over the centuries, thousands of people have climbed our national icon, Mount Snowdon on St. David’s Day as the early spring arrives and the days begin to lengthen. When we are all able to meet in larger numbers again, it will certainly be on my ‘to do’ list.

I’m told that the best vantage point from which to see the mountain is not from its foot but from Mymbyr Lakes between Capel Curig and Pen-y-Gwryd. From there, Snowdon can be seen in its magnificent context and beauty. Indeed, perspective (provided by distance) shows the whole picture and the relationship between things.

Talking of perspective, given I’ve now worked and lived in England for nearly two years, I have come to assess the responsibilities of public services and in particular regarding the Welsh language through a new perspective. The physical and metaphorical distance from Wales has helped me see the wider picture; that more needs to be done to promote the use of the language.

As I’ve previously worked at the highest level in public services in Wales, it is true that I used to be part of the problem rather than part of the solution. Whilst I served in Wales as a police officer it became too easy to simply focus on my legal responsibilities and to forget about my moral responsibilities to promote the use of the Welsh language.

The general and legal responsibilities of the police clearly include (amongst many things) responding to emergencies, answering calls for service in our control rooms and policing our communities. Whilst there are legal responsibilities relating to the provision of Welsh language services such as the option of being dealt with in your mother tongue, it was a temptation to deal with the issues that demanded your attention from day to day and pay less attention to the longer term matters such as the time it takes to answer a call in the call centre through the medium of Welsh. 

It is a false dichotomy to pick today’s emergencies and pay less attention to the things that feel less urgent such as answering the phone just as quickly through the medium of Welsh and English. It’s worth remembering St. David’s most famous piece of advice ‘do the little things’. It is unacceptable that the service provided to those who want a service through the medium of Welsh is secondary.

The statutory need to provide a bilingual service is all important but in my opinion, the moral imperative is even more important. It is a relatively easy task to measure some services such as the time it takes to answer a call in Welsh and English. However, far more important are the things which are more difficult, if not impossible, to measure such as the impact on a family in receiving a death message through their first language or the ability to state an opinion or make a complaint through the medium of Welsh. Many people simply express themselves more clearly through their first language.

The enthusiasm of officers and staff in the police service to learn Welsh is incredibly impressive and is to be both embraced and encouraged. Some situations require a fluent speaker such as the delivery of a message to a family of a bereavement. The impact of doing so through the Welsh language to a first language family is incredibly powerful and can add comfort. I do not recall the exact words of the Rev. Emlyn Dole at home in the Gwendraeth Valley on the morning of my grandmother’s funeral in 2019 but I remember clearly that the prayer was offered in Welsh with the family prior to the funeral. It was important to the family and entirely natural. That is not something I would express first and foremost as an honour but a right and indeed a way of life.

These acts are not measured in the work of a public service but no less important; it should be an integral part of the service and not an added extra for which Welsh speakers should be grateful.

The fact that most Welsh speakers are willing to accept a service in English rather than insist on a Welsh one means that many public services can understandably claim that there is not enough ‘call’ for more provision. I would contest that the onus should be on the service to greet and respond in Welsh rather than take for granted that the service can be provided through the medium of English.

The ability to provide a service to the public in Welsh is aided by making the workplace itself a place where it is easier to converse in our language of choice. The ability to express oneself in the workplace in Welsh is important. In our offices it can be easy to focus on the cost of Welsh lessons (inc. for people who already consider themselves semi-fluent) and translation services but this would be to know the cost of everything and the value of nothing. It is important that public services lead the way (and many of them do). It is through this leadership that we can promote understanding of the importance of a bilingual service.

The Welsh Government aim of having a million Welsh speakers by 2050 is worthy and one I fully support but it not through the publication of a policy or strategy this will be achieved (as they point out) but through the dedicated effort of institutions to promote the language. It should not be done simply because aims are backed by laws but because a moral imperative on all of us to do so.

Improving the quality of Welsh language provision means employing Welsh speakers, providing the supportive conditions for learners and importantly the understanding of staff on why the language preferences of community members are so important.

I hope that before too long we can meet on the shore of Mymbyr Lakes for a conversation on perspective (in the language of your choice).

Happy St. David’s Day to you all and remember to keep safe until we’ve all been vaccinated.

Richard Lewis

Chief Constable, Cleveland Police.

4 thoughts on “The Welsh Language

  1. Ardderchog! Mae’n wych gweld y sylwadau hyn yn cael eu rhannu ar lefel genedlaethol. Wedi i mi dreulio cyfnod fel Ymgynghorydd y Gymraeg gyda Heddlu Dyfed-Powys, mae’r geiriau yma’n atgyfnerthu yr hyn welais i sef yr angen am wasanaethau Cymraeg yn arbennig mewn rhai sefyllfaoedd.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: